Uprawnienia Rzeczypospolitej Polskiej w Wolnym Mieście Gdańsku

Jakie Polska miała uprawnienia w Wolnym Mieście?  Sprawdzamy stan prawny.

Prawa polskie w WMG regulował traktat wersalski oraz konwencja paryska z 1920 r. oraz umowa warszawska z 24.X.1921 r.[1] Do dodatkowych uprawnień należało również sprawowanie nadzoru nad siecią kolejową. Polskie Koleje Państwowe przejęły na własność sieć kolei gdańskiej, z wyjątkiem odcinków portowych. Te wkrótce również zostały przekazane pod zarząd polski. Istniały specjalne przepisy regulujące sprawy języka polskiego jako obowiązującego razem z niemieckim na kolei oraz polskiej waluty w płatnościach za usługi kolejowe. Jednakże uprawnienia polskie realizowane przez Dyrekcję Kolei, były również łamane przez władzę oraz policję WM Gdańska.

Mniejsze uprawnienia otrzymała polska w dziedzinie telegraficznej oraz pocztowej. Zgodnie z Traktatem Wersalskim otrzymywała ona prawo do utrzymywania komunikacji telefonicznej, telegraficznej i pocztowej między Polską a Gdańskiem. W styczniu 1920 roku utworzono Dyrekcję Poczt i Telegrafów na Pomorzu z siedzibą w Gdańsku. Zorganizowano ją przy placu Leopolda Wintera- obecnie Obrońców Poczty Polskiej. Chociaż oficjalna nazwa brzmiała Dyrekcja Poczt i Telegrafów Rzeczpospolitej Polskiej w Gdańsku, nie była ona uznawana przez władze WMG, które w dokumentach posługiwały się nazwą Zarząd Poczty Polskiej w Porcie Gdańskim[2]. Należy nadmienić, że oprócz Poczty Polskiej działała również poczta Wolnego Miasta Gdańska, będąca oddzielnym podmiotem.

Schematmat całości administracji cywilnej Polski w WM Gdańsku ukazuje rysunek:

Rys.1. Schemat organizacyjny z 1923, opracował F. Marszałek [w:] Cz. Stodolny, Inwentarz akt Komisarza Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Gdańsku 1919-1939, Warszawa 1967. s.25.

Oprócz instytucji podległych Komisarzowi Generalnemu, istniały polskie instytucje władzy:

-          Naczelny Inspektor ceł;

-          Dyrekcja Kolei;

-          Dyrekcja Poczt i Telegrafów;

-          Polska Kasa Rządowa.

Bardzo ważnym elementem systemu polityczno-gospodarczego WMG była Rada Portu i Dróg Wodnych. Zgodnie z orędziem prezydenta USA Woodrowa Wilsona Polska miała zapewniony wolny i bezpieczny dostęp do morza. Jego wyrażeniem był artykuł 104 traktatu wersalskiego o prawach Polski do portu gdańskiego i jego sieci dróg wodnych i kolejowych. Ostatecznie została wybrana koncepcja Angielska, gdzie powołano łączoną radę z udziałem Ligi Narodów. Utworzona zgodnie z tą koncepcją Rada Portu i Dróg Wodnych rozpoczęła działalność 1 czerwca 1921[3]. Jej jurysdykcji podlegały port, drogi wodne, oraz początkowo koleje w porcie, łącznie ponad 800 ha. Rada składała się z pięciu komisarzy z Polski, pięciu z Wolnego Miasta oraz prezydenta i przedstawiciela powołanego poprzez porozumienie Gdańska i Polski, lub w przypadku jego braku przez LN. W działalności rady jako język urzędowy na równi z niemieckim był polski. Rada Portu i Dróg Wodnych posiadała flagę, policje oraz korzystała z zasad eksterytorialności i przywilejów dyplomatycznych.[4]

Liga Narodów decyzją Wysokiego Komisarza z 1922 oraz później Rady z 1924 roku zadecydowała, że 60 ha powierzchni półwyspu Westerplatte będzie przyznane Polsce w wieczystą dzierżawę na składnicę amunicyjną. W tej składnic, pomimo braku jej eksterytorialności polscy żołnierze mogli stacjonować i pomagać oraz ochraniać rozładunki wojskowe dla Polski[5]. Było to przyczyną wielu konfliktów z władzami gdańskimi. Należy jednocześnie podkreślić, że Polska była militarnym gwarantem niezależności WM Gdańska.

Wszytkie te prawa były stopniowo rugowane, aż do momentu, gdy 1 września 1939 gauleiter NSDAP Albert Forster "poprosił" III Rzeszę niemiecką o przyłączenie do "macierzy". 

Piotr Celej

 


[1]              Ibidem, s.499.

[2]              M. Wąs, Poczta Polska, [w:] M. Ręczmin(red.), M. Drzewiecki(red.), Pomorze w ogniu, Gdańsk 2009. s.50-51.

[3]              H. Stępniak, Ludność polska w Wolnym Mieście Gdańsku, Gdańsk 1991, s.21.

[4]              Cz. Biernat, E. Cieślak, op.cit. s.494-498.

[5]              A. Drzycimski, Westerplatte 1939. Historia i Legenda. Przed szturmem, Gdańsk 2009, s.56-59.

 

Tagi: